Orta Dəhliz 2026: Çin–Avropa Tranziti

Orta Dəhliz (Trans-Xəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu — TKIBM) Çini Avropa ilə Azərbaycan, Gürcüstan, Türkiyə və Qazaxıstan üzərindən birləşdirən multimodal nəqliyyat marşrutudur. Azərbaycanın rolu mərkəzidir: Xəzər dənizinin qərb sahilindəki Liman mühüm tranzit nöqtəsidir — Qazaxıstan və Çindən gələn konteynerlər burada gəmidən çıxarılıb BTK (Bakı-Tbilisi-Qars) dəmir yoluna yüklənir. Alyat Azad İqtisadi Zonası (Alyat AIZ) həmçinin emal, saxlama və yenidən ixrac üçün güzəştlər təqdim edir. 2024–2026-cı illərdə Rusiya-Ukraine münaqişəsi şəraitdə Şimal Dəhlizindən uzaqlaşan yük Orta Dəhlizə yönəlmiş, Azərbaycan üzərindən keçən yük həcmi iki dəfədən artıq artmışdır.

Bakı-Tbilisi-Qars (BTK) dəmir yolu ilə Çin-Avropa tranzitinin tam müddəti: Çin (Urumqi/Xi'an) → Qazaxıstan → Xəzər dənizi (Aqtau/Əlibekov gəmi) → Alyat (Azərbaycan) → Tbilisi (Gürcüstan) → Qars (Türkiyə) → Avropa. Ümumi müddət 14–18 gündür — Süveyş kanalından iki dəfə sürətli. Xəzər dənizini keçən bərə hissəsi 12–20 saat çəkir. BTK-nın ildə 5 milyon ton tutumu var, 2026–2027-ci illərdə 17 milyon tona qədər artırılacaq. Prioritet mallar: elektronika, avtomobil hissələri, tekstil, kimyəvi maddələr.

Azərbaycan istehsalçıları üçün Çin bazarına giriş imkanları: (1) Azərbaycan-Çin ticarət həcmi 2024-cü ildə 2 mlrd dolları keçib. (2) Alyat AIZ-dən ixrac edən müəssisələr gömrük rüsumu, ƏDV və mənfəət vergisindən 10 il müddətinə azad edilir. (3) Azərbaycan xalçaları, baytarlıq məhsulları, pambıq, polimer və neft məhsulları Çin bazarında tələb görür. (4) Çin-ASEAN-Avropa lojistika dəhlizlərinin genişlənməsi ilə Azərbaycanın tranzit iqtisadiyyatı artmaqda davam edir. (5) Rəsmi ikitərəfli ticarət müqaviləsi müzakirə mərhələsindədir.

Azərbaycan Gömrük Tarif Cədvəlinə görə Çindən idxal olunan mallara aşağıdakı rüsumlar tətbiq olunur: ümumi gömrük rüsumu — kateqoriyadan asılı olaraq 0%–15% (qida məhsulları, bəzi xammalla); ƏDV — 18% (gömrük dəyəri + rüsum üzərindən); aksiz — siqaret, spirtli içkilər, neft məhsulları və avtomobillər üçün ayrıca; ekoloji rüsum — bəzi mallar üçün. ASAN Gömrük sistemi vasitəsilə elektron bəyannamə verilişi sadələşdirilmişdir. Tranzit mallara (yenidən ixrac məqsədilə) gömrük rüsumu tətbiq edilmir — yalnız tranzit keçid haqqı ödənilir.